॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥ ॥ अनसूया मातायै नमः ॥ रजि. नं. ए-२४६ (नांदेड)

अध्यात्मिक यात्रा

नवरात्र महात्म्य

🚩 आश्विन नवरात्रोत्सव आणि महासती अनुसूया माता

ॐ
🚩 आश्विन नवरात्रोत्सव माहूरगड

नवरात्र महात्म्य

दरवर्षी प्रमाणे या हि वर्षी येणाऱ्या आ"विन मासातील हिंदू धर्माच्या रितीरीवाजा प्रमाणे, परंपरेनुसार हिंदू धर्माच्या आदिष्ठीत देवीची "घटस्थापना",शारदीय नवरात्रोत्सव येतांना भाविक भक्तांना अध्यात्मीक आनंद होतो. खरोखरच नवरात्रातील देवीची नऊ रूपातील नऊ दिवसाची हिंदू धर्मीयासाठी आनंदोत्सोव असतो देवींची स्तुती करतांना शेषाच्याही जिंवा दुभाजुन जातात. कोणी देवीला "आदिशक्ती" म्हणतात तर कोणी देवीला "शक्तीचे प्रतिक" म्हणतात, तर कोणी "जगतमाता" म्हणतात. तर कोणी तिला जगाची (सृष्टीची) "उत्पती" करणारी म्हणतात. एकुणच शारदिय नवरात्रोत्सव हा प्रवणीचा काळ असतो.

शास्त्रामध्ये नमूद केल्याप्रमाणे पार्वती,लक्ष्मी,सावित्री यादेवींचे वर्णन करतांना यादेवींनी विविध रूप धारन करून जगाचे कल्याण करून भक्तांचे रक्षण केले. म्हणून शारदिय नवरात्र भक्त वर्ग मोठया उत्सवात साजरा करतात. परंतु हया स्वर्गातील देवी देवतांचे वर्णन करत असतांना मृत्यू लोकामध्ये सुध्दा देवीपेक्षा "रेष्ठ पतीव्रता माता होवून गेल्या त्यात प्रामुख्यांने महासतीअनसुया मातेचे वर्णन करतांना शास्त्रामध्ये असे वर्ण आहे,की पतीव्रता धर्माच्या शक्तीवर अनसूया मातेनी पार्वती, लक्ष्मी,सावित्रीचा गर्व हरण करून तीनही देवांना ब्रम्हाा,विष्णु,महेश यांना बालक केले व तीनही देवाचा गर्वहरण केला.यावरूणच महासतीअनसुया माता किती "रेष्ठ आहे हे यावरूण लक्षात येते.

परंतु महासत्ती अनसूया माता कशी "रेष्ठ आहेघ् हे बघतांना अगोदर सृष्टीची उत्पत्ती कशी झालीघ् हि उत्पती कोणी केलेघ् व का केलीघ् हे बघांवे लागेल. सृष्टीची निर्मिती करतांना अगोदर मायेची निर्मिती झाली व त्यानंतर आकार,उकार,व मकार म्हणजे ब्रम्हा,विष्णु, महेश यांची निर्मिती केली. तिघांना उत्पति,पालन,व सहारांचे कार्ये सोपवले पण ही सृष्टी निर्मितीची इच्छा कोणाची झाली ते बघावे लागेलघ्

सृष्टीची निर्मिती होतांना अगोदर ओंम् हा शब्द जाणून घेवूयाघ्

परब्रम्हांच्या ईच्छेनी माया निर्माण झाली परब्रम्हांनी मायेला आदेश दिला की सृष्टीची निर्मिती कर पण मातेनी असमर्थना दर्शविली की सृष्टी निर्मिती एकटी करू शकत नाही तेंव्हा परब्रम्हांनी मातेसोबत जीव, देवता, प्रपंच, परमे"वर सोबत दिले तेंव्हा आदिमायेनी सृष्टीची निर्मिती केली. पण सृष्टीची निर्मिती करण्यामागचा उद्देश म्हणजे परब्रह्मांचा खेळ आहे.

"चैतन्यासी इच्छा झाली! अहम ब्रहम गरजली, ब्रम्हासनी येवोनिया वि"व उभे ती राहिली!!

वि"वरूप काय केले!एक अंड उभ्विले!अंडयाखली एक माया! मुळ वेदाषी न कळे !!

अडंयामध्ये थोर मेरू! बत्तीश कोटी उभविला! एकवीस खाणी त्यासी ! स्वर्गनाम वाहिला! प्रकृति पुरूष दोघे! तेथे अन्वय झाला!महतत्व अर्धी मात्रा! ओंकार उभविला!!

आकारतो ब्रम्हा! तेणे आकार केला! उकारीतो विष्णु! हा पालन करू लागला!!

मकारीतो रूद्र ! अंती संहार करी! त्रिगुण पंचभूते,राहती शुन्या भितरी!!

अशा प्रकारे परब्रम्हाच्या आदेशांनी आदिमाया शक्तीने सृष्टींचा प्रसारा उभा केला!

मग अशाप्रकारे आदिमाया शक्तीने सृष्टीची रचना करतांना ब्रम्ह,विष्णु व महेष यांना सुध्दा निर्माण केले. मग ही आदिमाया शक्ती होणघ्

साठ हजार वर्ष अनुष्टान! करीते झाले दोघेजन!! आकाषवाणी अलक्ष पदाहुन झाली आज्ञा परब्रम्हांची! अनंत ब्रम्हांडे उल्लंघुन!! द्वादश मंडळाचा केला कवण! अनंत शुन्य मागे सारूण! आलो तया करणे पै!!

"परब्रम्ह"महाविष्णुकडे क्षिरसागरावर,त्यानंतर कैलास शिखर त्यानंतर शुध्द वैकुंठ मनोहर,त्यानंतर सत्य लोक ब्रम्हाचे,त्यांनतर स्वर्गलोक,सर्व ठिकाण ओलांडुन मृत्युलोकावर आले!

कर्मभुमि (मृत्युलोक) माझे भक्त कवण!

अत्री अनसूया पुण्य पवित्र! ते जाणनी सकळ सुत्र!

तेने उध्दरीले कुळ गोत्र! परब्रहम् नामस्मरणे!

परब्रम्ह म्हणतात

"अत्री अनसुयासाठी झालो सगुण! राहिलो मी पुत्र होवून! चहु युगाप्रती जाणीजे!

परब्रम्ह म्हणतात, "सन्यास वेष" धारण करून महाविष्णुकडे आलो व याठिकाणी मला चातुर्मास करायचा आहे. असे सांगितले पण महालक्ष्मीने नकार दिला म्हणून शंकराकडे गेलो पण पार्वतीने असमर्थता दर्शविल्यामुळे, वंैकुठीच्या विष्णुकडे आलो. त्याठिकाणी सुध्दा लक्ष्मीने चार्तुमासास परवानगी नाकारली" तेंव्हा ब्रम्ह्देवाकडे ब्रम्हलोकांत येवून चार्तुमासाची परवागी मागीतली पण सावित्रीने सुध्दा नकार दिल्यानंतर मी,मृत्युलोकात आलो. ज्याठिकाणी अत्रि अनसुयेचा सुंदर आ"रम होता व त्याठिकाणी अनसुया मातेला चार्तुमास करण्याची परवानगी मागितल्या बरोबर!

अत्रीचे तव आ"रमी यती उभा! परब्रम्ह कौतुके!

बाले तो मंजुळ शब्द! मुनी कसा भिक्षेसी आलो असे!!

ऐकून सती बोलली मुनीवरा! भिक्षा कशी मागता!

आज्ञा हे मुखी बोलने! तव रूचे अंतरी चिंतीता!!

चार्तुमास क्रमावा मुनी! म्हणून आलो तुझ्या आ"रम.!!

तेंव्हा महापतीव्रत्ता अनसुया मातेला खुप आनंद झाला व ती म्हणाली,

"ऐकता तयाचे उत्तर! बेलती झाली सुंदर!!

स्वामी आपन व्हावे स्थिर!

कृपा करावी रंकावरी! चर्तुमास क्रमावा आपण!

सुखी राहावे मुनीवरा!

दुर्बळाचे स्थळ पवित्र करा!

समर्था स्वामिया!!

अनसुया मातेने अशी विनंती केल्यानंतर परब्रम्हांनी त्याठिकाणी चार्तुमास पुर्ण केला. परब्रम्ह केवळ अत्री अनसुया मातेच्या भक्तीने निर्गुणातून सगुणात आले. चातुर्मास संपल्यानंतर परब्रम्हांनी अनसुया मातेस सांतिगतले की

"तिघी पतीवृता संुदर ! म्हणती आम्ही आहो थोर!

त्यांचे बांधावे तोडर! आपुलीया चरणासी!

अशा प्रकारे परब्रम्हांनी अनसूया मातेला आज्ञा केली की पार्वती,लक्ष्मी,आणि सावित्री ह्या तिघींच्या नावाचे तुझ्या पायामध्ये तोरडया (तोडर) बांधाव्या. आणि हे ऐकुन अनसुया मातेनी तिघीच्या नावाने तोरडया बांधल्या तेंव्हा त्रिभुवणाची फेरी करत असतांना अचानक देवर्षी नारद अत्री महाराजांच्या आ"रमात आले आणि तिन्ही देवीच्या नावाचे तोडर अनसुया मातेच्या पायात बांधलेल्या दिसल्या. नारदांना आ"चर्य वाटले व त्यांनी अनसुया मातेची स्तुती केली की अनसुया मातेला काय उपमा दयावी,की महासत्ती अनसुया मातेसारखी या त्रेलोक्या मध्ये महापतीव्रता कोणीही नाही.धन्य-धन्य ती अनसुया माता जिच्या गुणांचे वर्णन करतांना नारदांना द्विगुणीत असा आनंद होत होता. नारदमुनी अनसुया मातेला नमस्कार करून विनवंनी करत होत.े अनसुया मातेने आशिर्वाद देतांना म्हटले तुझे जे मनोरत आहे ते पुर्ण होईल.

अशा प्रकारे देवर्षी नारद अनसुया मातेचा रात्रं दिवस जयघोष करत तेथुन निघाले देवर्षी नारद मुनी तेथुन निघुन सत्यलोकांमध्ये आले व सत्यलोकांमध्ये अनसुया मातेच्या गुणांचे वर्णन करू लागले. देवर्षी नारद किर्तनामध्ये ऐवढे तल्लीन झाले की ते देहभान विसरून गेले होते.त्यामुळे सत्यलोकामधील देवता नारदांना विचार होते की,हे नविन किर्तन कुणाचे करत आहा.घ् त्यावेळी सावित्री पण नारदा जवळ पोहचली तिने पण विचारले की हे नारदा, "तुझ्या डोळयांनी काय बघीतले. ते आम्हा सांगावे." तेंव्हा नारद बोलु लागले,की "मृत्यु लोकांत गेल्यानंतर एक मी नवल बघीतले." मृत्युलोकांमध्ये एक महान पतीव्रता बघीतली की जी निराभीमाणी असुन अत्रीऋषीची पत्नी आहे.

"त्रैयलोक्या माझी जिचीकिर्ती! वाणी, वेध "रृतीवर्णती !!

शास्त्रपुरणे गर्जती! धन्यती महासती जाणा!!

आ"यर्च अवलोकीले थोर!तिचे चरणी पाहिले तोडर !!

तिघी पतीव्रत्ता सत्वर! सदा तेथे रूळताती!!

पतीव्रता असता शिरोमणी! हया का अनसुयाच्या चरणी !!

मिरविताती निषीदिनी! हे सत्य वचन मानावे"!!

अशा प्रकारे देवर्षी नारदाच्या वाणीतुन शब्द ऐकल्यानंतर सावित्री क्रोधायमान झाली व म्हणाली हया त्रैलोकयामध्ये आमच्यापेक्षा कुणाही "रेष्ठ पतीव्रता नाही. तेंव्हा सावित्रीने नारदांना विचारले कि यावर उपाय काय आहे.घ् तेंव्हा नारद म्हणाले ब्रम्हदेव यावर उपाय सांगेल असे ऐकल्यानंतर सावित्री अंतःकरणातून फार दुःखी झाली,की मृत्यु लोकांत नवल कसे घडले. नारदांना वैंकुठामध्ये पाहिले त्यावेळस लक्ष्मीनी नारदांना विचारले की, "नारदा तुम्ही कोठुण आलेेघ् त्यावेळेस नारदांनी सांगीतले," की,मी मृत्यु लोकांमधुन एक वर्तमान सांगण्यासाठी आलो आहे. मृत्यंुलांेकामध्ये एक आ"यर्च बघायला मिळाले.

"मृत्युलोकाठायी महासती! तिचे चरणी तोडर गर्जती!!

तिज पुढे नाही उरली मती! कवणाची सदा जाण व्हावे!!

लक्ष्मीसारखी नाही त्रिभुवणी! सकळ ब्रम्हांडाची जणनी!!

ते का अनसुयेच्या चरणी! आम्हासी दिसत असे"!

असे ऐकल्यानंतर लक्ष्मीला अभिमान झाला व क्रोधपण आला कसा तिचा नियम आहे. व कसे तिचे सत्वघ् पाहीन. क्रोध आल्यामुळे काहीच सुचत नव्हते. तेंव्हा नारद म्हणाले की,त्यावर विष्णु उपाय करतील असे बोलल्या नतंर,देवर्षी नारद कैलासावर आले. ज्याठिकाणी शंकर व पार्वती बसलेले असतांना पार्वतीने नारदास विचारले "की नारदा आजवर कोठे होतेघ्" ते मला सांग.तेंव्हा नारद कौतुकाने म्हणाले की,मी फिरत असतांना मृत्युलोंका मध्ये एक आ"चर्य बघायला मिळाले तेच तुम्हाला सांगण्यासाठी कैलासावर आलो.

"मृत्युलोकी सती ते अनसुया! तिने तोडर बांधीले पाया!!

इतुका शब्द ऐकुणीया! दुःखीत झाली अंतकरणे.!

तेंव्हा पार्वतीनी नारदांना उपाय विचारला तेंव्हा नारद म्हणाले,तुम्हासी सांगतो,

मी खुण सांगतो! पाठवावे तिथे त्रिनैन!

सत्व हरवायस हो!

अशा प्रकारे महासती अनसुयेची अख्यायिका ऐकुण तिन्ही देवींना अभिमान झाला.की या सृष्टीत आमच्या सारख्या पतीव्रत्ता कुणीही नसुन हि कोण अनसुयाघ् व अशा प्रकारे तिन्ही देवलोकांमध्ये हाहाकार निर्माण झाला तिन्ही देवी रूसुण बसल्या. तिन्ही देवांनी तिन्ही देवींना समजवण्याचा प्रयत्न केला तरीही पण त्या तिघी एैकत नव्हत्या. तेंव्हा तिन्ही देवांनी विचारले आम्ही तुमच्यासाठी काय करावे ज्याकारणे आपला राग शांत होईल तेंव्हा देवींना अभिमान झाल्यामुळे त्यांनी अनसुयामातेचे सत्व हरण करण्यास सांगीतले.

"अत्रीऋषीची कान्ता जाणा! अनसुया नामाभिधान!

तिचे सत्व यावे घेवून! त्वरा आपण करावी पै!!

बांधील्या पायी पतीव्रता! करूणा ऐकावी समर्था!

सत्व घेवूनी यावे आता! त्या अनसुया सतीचे हो!! "

अशा प्रकारे तिन्ही देवांनी तिनही देवींना समजावून सांगीतल्यानतंर सुद्धा त्या ऐकत नव्हत्या. त्यामुळे तिन्ही देव स्ति्रहट्ठ पुढे हतबल झाले.तिन्ही देव आता अनसुया मातेचे सत्व हरण करण्यांस निघाले व मृत्युलोकामध्ये आल्यानंतर त्यांनी शुभ्रीका(गारगोटया) वेचून व आपलेरूप बदलून आपल्या झोळीमध्ये शुभ्रीका टाकल्या व अनसुया मातेच्या आ"रमात आल्यानंतर प्रथम अत्री महाराजांची भेट झाली. त्यावेळी अत्रीमहाराजांची तिन्ही देवांना सांगितले कि अनसुया मातेला दर्शन दया व भोजन केल्याशिवाय जावू नका.

"ते ब्रम्हा, विष्णु,त्रिनयन! मग गृहाशी गेले आपण!

घेतले महासतीचे दर्शन! तया तिघाजनांनी पै!

नेत्री अवलोकीली पुण्यराशी! स्वरूप लावण्या महातेज्याशी!

प्रभा फाकल्या आकाशी! कोण उपमा दयावी तिज!! "

तिन्ही ऋषींना यती वेषातील (देवांना) बघुन अनसुया मातेला अतिशय आनंद झाला, त्यानंतर ब्रम्हा, विष्णु, महेश म्हणाले माते तुझ्या दर्शनाने आम्हाला फार आनंद झाला. त्यानंतर ब्रम्हा,विष्णु, महेश अनसुया मातेस म्हणाले, "माते,आता दोन प्रहर झाले आह.े आम्हाला खुप शुधा(भुक) लागली आहे. अनसुया मातेची रोजची दिनचर्या अशी होती रोज ती साळ(धान) पेरायची लगेच ते धान उत्पन्न होवून साधू,ऋषी,संत यांना कोरे भोजन देवून तृप्त करत होती. तेच अन्न मी तुम्हाला आता वाढते. तेंव्हा ब्रम्हा, विष्णु महेश यांनी अनसुया मातेला म्हटले की हे अन्न आम्हाला वर्ज आहे. तेंव्हा अनसुया मातेला या तिन्ही ऋषींचा कपटी भाव समजला. तेंव्हा अनसुया मातेने तिघांना सांगीतले की माझ्याकडे यांच्या शिवाय दुसरा पदार्थ नाही तर मी काय करू तेंव्हा तिघांनी सांगीतले आमच्या जवळील साहित्याचा पाक बनवावा.(भोजन)

"तव ते शुभ्रीका काढून! देती माते जवळी तिघे जण!

ओटीत घेती झाली आपण! अनसुया माता पै!!

अनसुयाने उष्ण केले पाणी! शुभ्रीका (गारा) दिधल्या वरोनी!!

आठवकरी अंतःकरणी! त्या परब्रम्हाचा!

अनसुयाचे एकाग्र मन! तिने लावीलासे अग्न!!

संतोष झाले अंतःकरण! अभाव तिघांचा पाहोनी!!

Úहद्यी करी नामाचा घोष! गुप्त पाक पाहोनी अविनाश!!

धावला अनसुयाच्या कार्यास! संकट निवारायासी!!

आशा प्रकारे परब्रह्माच्या आशिर्वादानी अनसुया मातेने त्या गारेचा भात बनविला व तिन्ही ऋषींना विनंती केली आपण सत्वर भोजनासी बसावे तेंव्हा तिन्ही देवांना आ"चर्य वाटले. तिन्ही देवांनी मनामध्ये विचार केला आपण सत्व हरण करण्यासाठी आलो होतो. परंतु अनसूया मातेने गारेचा भात बनविला. पत्रावाळीवर तिन्ही देव भोजणास बसले.पण परत सत्व हरण करण्यासाठी अनसुयामातेला गळ (अट) घातली.

"पात्र टाकुनी बसले विशेष! ऐसे बोलती ब्रम्हा विष्णु महेश!!

नग्न होवून वाढावे आम्हास! ऐसे बोलती अनसुयास!! "

इकडे सद्गुरू कृपेमुळे (परब्रम्हामुळे) गारेचा भात झाला.पण आता नविन संकट निर्माण झाले तेंव्हा अनसुया माता दोन्ही हात जोडून तिन्ही यतींना त्यांना सारखी विनंती करू लागली की.

"पर पुरूषापुढे न व्हावे नग्न! या रहित आज्ञा करावी आपण!

तव बोलती त्रिदेव कठोर वचन! चाललो मग तेथुनिया!! "

अनसुया मातेची विनवनी ऐकुण सुध्दा तिन्ही देवांना दया आली नाही. तेंव्हा अनसुया मातेने तिन्ही देवांना विनंती केली, की आपण भोजनासाठी पात्रावर बसावे तिन्ही देव भोजणास बसल्यानंतर पत्रावळीवर पाणी शिपडण्यासाठी अनसुया मातेने पाणी आणले व पत्रावळी शुद्ध करण्याकरीता पत्रावर पाणी शिंपडत असतांना तिन्ही देवांच्या मस्तकावर पाण्याचे थेंब पडले थेंब मस्तकावर पडताक्षणी त्यांचे बाल रूप झाले. तेंव्हा अनसुयामातेने तिन्ही बालकांच्या चेहऱ्या वरून हात फिरवून तिघांच्या मुख्यामध्ये घास भरवीत होती, त्यांना जल पाजत होती,व पाळण्यात घालून अंगाई गावून झोके देत होती.

"सत्वाचे वस्त्र जिच्या अंगाशी! तिने रक्षीले अनंत कुळाशा!!

न कळे महिमा कोणासी! ती जननी सर्वत्रांची पै!

तिन्ही देव बाल रूप झाल्यामुळे तिन्ही लोकांमध्ये आकांत झाला. बÚहेच दिवस झाल्यामुळे तिन्ही देवी सुद्धा भयभीत झाल्या. की आमचे पती का आले नाहीघ् तिन्ही देवंलोकांतील आकांत बघुन ब्रम्हर्षी नारद अत्री अनसुया मातेच्या आ"रमात आले व बघीतले की,तिन्ही देव बालक होवून पाळण्यात रूदण करीत आहेत, खेळत आहेत. अशी तिन्ही देवांची अवस्था बघुन व एकाच रूपामध्ये दिसत असुन ब्रम्हा कोण आहेघ् विष्णु कोण आहेघ् महेश कोण आहेघ् हे समजत नव्हते तिघांचे स्वरूप एकच दिसत आहे.

"सांगे वर्तमान तिघी प्रती! अनसुया गृही बालक क्रिडती!! तिघेही रूदन करीती! ब्रम्हा,विष्णु रूद्र पै!! "

नारदमुनी तिंन्ही देवींना हात जोडून विनवित आहे की, तुम्ही मृत्युलोकांत जावून तिंन्ही देवांना परत घेवून या तुम्ही गेल्याशिवाय तिनही देव परत येणार नाही. आणि तुम्ही तिथे गेल्या नाही तर तिनही देवांचे रूप पालटणर नाही.

तेंव्हा तिंन्ही देवी नारदांना विचारत आहेतघ् की,ते बालरूपात कसे दिसत आहेतघ् ते कृपा करून सांगाघ् तेंव्हा नारद मुनीनी सांगीतले की, तुम्ही तिघी जावून ओळखा आणि तिन्ही देवींना उत्कंटा लागली. की आपल्या पतींना कधी जावून भेटावेघ् व अशा प्रकारे तिन्ही देवी (पार्वती,लक्ष्मी, सावित्री) ह्या मृत्यूलोकावर येवून अनसुयामातेच्या आ"रामात पोहचल्या व अशाप्रकारे मातेला बघून.

"तीघी करती नमस्कार ! एैकावा आमचा विचार!!

तु महासती अससी थोर! न कळेपार कोणासी!! "

तेंव्हा अनसुया मातेने तिन्ही देवींना विचारले की तुम्ही कोण आहातघ् तेंव्हा त्या तिन्ही देवींनी वृत्तांत सांगीतला की,आम्ही ब्रम्हा, विष्णु, महेश यांच्या पत्नी आहोत व नारदानी आम्हाला सांगीतले कि माते तु तुझ्या पायामध्ये आमच्या नावाचे तोडर (तोरडया) बांधलेल्या आहेत. असे ऐकताच आम्हाला तुझ्या बद्दल क्रोध आला. व अभिमान ही जागृत झाला. या त्रिभुवनामध्ये कोणीही आमच्या सारख्या पतीव्रता नाही म्हणून आम्ही तिन्ही देवांना तुझे सत्व हरण करण्यास पाठविले परंतु तू महासती सामर्थवान असल्यामुळे तिन्ही देव तुझ्या सामथ्र्यांने बालक झाले.

"तव बोलती तिघी वचन! गळता झाला अभिमान!!

रक्षावे माते अहिवपण! आम्हा तिघी जणींचे हो!!

तु अनंत ब्रम्हांडा माझी सती! तुझी न कळे कवणा गती!!

तुझे गुण समर्थ गाती! तेथे त्रिगुण कायते"!!

तेंव्हा अनसूया माता तिघींना म्हणाली,

"त्रिदेव निजले पाळण्यात! तुम्ही जावे त्वरीत!

तुम्ही घ्यावे ओळखून"!

हे ऐकताच तिघीही पाळण्या जवळ आल्या बघतात तर काय, तिन्ही देव बाळ रूपात अज्ञान होवून खेळत आहेत. तेंव्हा त्यांना फार आ"चर्य वाटले. की आपले पती अज्ञान होवून खेळत असतांना आपल्यालाही ओळखत नाहीत. तिन्ही देवांचे रूप् एक सारखे असल्यामुळे आपण आपला कोणता पती म्हणून ओळखावा. जर चुकुन दुसऱ्या देवाला हात लागला तर आपले पतीव्रता धर्म नष्ट होईल. असी शंका त्यांच्या मनात आली. पाळण्यापासून परत अनसुया मातेकडे आल्या व दोन्ही हात जोडून अनसुया मातेला नमस्कार करून विनवू लागल्या, "आमचे पती आम्हाला ओळखता येत नाही आहे. तेंव्हा "हे माते आम्हचे पती आम्हाला ओळखून दे"द्य तिघींच्या विनंतीला मान देवून अनसुया माता पाळण्याजवळ गेली."

"तिन्ही देवांच्या मुखा वरून! कर फिरवीती झाली! अभय हस्त मस्तकी ठेवीला!!

लागला मातेचा हात! तिन्ही देव झाले सनात!

निघाली तिन्ही देवांची भ्रांत! अनसुया मातेचे कृपेने!!

उभे राहिले नाथ त्रिलोक्याचे! ठसे मोडीले अभिमानाचे!

तेंव्हा तिन्ही देव झाले साचे! अनसुया कृपे करूनीया!! "

ब्रम्हा विष्णु त्रिनेयन! करीत साष्टांग नमन!!

माते जन्म दावीला दुसरेनं! आम्हा तिघा प्रती हो!!

तेंव्हा ब्रम्हा,विष्णु,महेश अनसुया मातेस म्हणाले,माते आम्ही तुझ्यावर प्रसन्न झालो आह.े जे हवे आहे ते मागघ् त्यावर अनसुया माता म्हणाली.

"तव बोलली पतीव्रत्ता! काय बोलता वचन वृत्ता!

तुम्ही न पाहिले स्वहीता! आम्हा कैसेनी प्राप्त होय!!

जैसा गंगेसी आला पुर! तैसा तुम्हा भ्रमाचा बाजार!!

जे स्त्रींयाचे बुध्दी लागले नर! त्यांनी स्वहीत गमाविले!! "

त्यावेळेस परत अनसुया माता म्हणाली, "माझ्या समोर तुमचा जन्म झाला नि"चीतचं तुमच्यापेक्षा कोणीतरी महा सामथ्र्यवान आहे. हे तुम्ही विसरले. आणि माझा मनोरत पुर्ण करणारा."

"जो कुणी अनंत ब्रम्हाडापर! असे शुध्द् लक्षण शिखर!!

तेथे जो नांदे परातपर(परब्रम्ह)! तो मनोरत पुर्वी आमुचा!!

धन्य ती अनसुया जननी!!तिजसारखी दुसरी!कवण नाही! या त्रैलोक्या माझी हो!! "

ब्रम्हा,विष्णु,महेश व सावीत्री,लक्ष्मी,पार्वतीकडुन माता अनुसयाची स्थूती

ब्रम्हा,विष्णु,महेश हात जोडून अनसुया मातेची स्तुती करू लागले, की तुझ्या वाचुन या त्रिभुवानामध्ये रक्षण करणारी कुणीही नाही. तु सृष्टीची जनणी आहे. तु महासती आहे. तू महान पतीव्रत्ता आहे व अशा प्रकारे तिन्ही देवांनी नमस्कार करून अनसुया मातेचे दर्शन घेतले, व अनसुया मातेनी तिन्ही देवांच्या डोक्यावर अभहस्त ठेवून आशिर्वाद दिला. त्यानंतर पार्वती, सरस्वती, लक्ष्मी पुढे आल्या व त्यांनीही अनसुया मातेच्या चरणावर मस्तक ठेवून झालेल्या प्रकारची क्षमा मांगीतली व अनसुया मातेचा गुणगौरव करत आशिर्वाद मांगीतला व तिन्ही देव व तिन्ही देवी अनसुया मातेचा आशिर्वाद घेवून निघाले.

जे परब्रम्ह चातुर्मास करण्यासाठी आले होते, अनसुया मातेचा पाळणा रीकामा राहू नये म्हणून ते निर्गुणातुन सगुणामध्ये बाल रूप धारण केले तेच दत्त महाराज होय. अशा प्रकारे महासती अनसुयाचे वर्णन करतांना तेहतीस कोटी,सव्वा लक्ष ऐकशे दहा देवता, अठ्ठयांशी सहस्त्र ऋषी अनसुया मातेचा आशिर्वाद घेण्यासाठी त्या ठिकाणी आले व सर्व देवांनी अनसुया मातेची स्तुती करत असतांना हि आरती केली.

आरती

जय जय ओ माय अनसुया

आदिशक्ती "री भगवती हो!

सहयांचल पर्वती अक्षय राहे अमरावती हो!

दर्शनमात्रे तृप्ती भुक्ती मुक्ती आचल गती हो.

जय जय ओ माय अनसुया !!धृ!!

बैसुनीया शिखरी नाना पुजा विधी सुंदरी हो!

मुखमंडीत सौज्वळी,कैसे दिसे घनसावळी हो!

करूनेची कोवळी कासे पितांबर कनचोळी हो!

कुंकू मळवट भारी,चरणी तोडर ब्रिद्रावली हो!!

जय जय ओ माय अनसूया !! धृ!!

पतीव्रता सतकिर्ती म्हणविसी! चिमय चिद्रुप ज्योती हो!

कर्दम ऋषीचे बाळा देहुती! जननी ते प्रसवती हो!

नारद मुनी समुदाय राहे सहयांद्री पर्वती हो!

त्यांचे चिंतन पुजनं केल्या!! सुकृत घडती जन्मांतरी हो!

जय जय ओ माय अनसुया!!

ब्रम्हां,विष्णु रूद्र आले! सत्व हरावयासी हो!

बोलती गर्ववाणी! नग्न भोजन दया आम्हासीहो!

ऐकुण एैसी वाणी बालक केले त्रिवर्गासी हो!

हस्तांचे करी कमळी! बालक घेवूनीया राहसीहो !!3!!

जय जय ओ माय अनसुया!!

अत्री ऋषीने तप ही केले! अद्भुत नवल किर्ती हो!

तृष्टविला "री दत्त पाहूनी! सदभावे समदृष्टी हो!

त्यांचे चिंतन पुजन केल्या! सर्व विघ्न नि"चय हरती हो!

गोविंद निजभजनी अखंड राहे चरणा पासी हो!!4!!

जय जय ओ माय अनसुया!!

श्री दत्त पंचक्रोशी परिक्रमेचे माहात्म्य

माहूरगड पंचक्रोशी परिक्रमा

ॐ
श्रावण शुक्ल चतुर्दशी आणि नारळी पौर्णिमा (रक्षाबंधन) माहूरगड, नांदेड
श्री दत्त पंचक्रोशी परिक्रमेचे माहात्म्य

“श्री दत्त पंचक्रोशी परिक्रमेचे माहात्म्य”

• "परिक्रमा महा महात्मा, सह्याद्रीशी जावे।

जीवन मुक्त व्हावे, श्री दत्त भेटावे जीवलगा॥"

• कालीका “श्री दत्त पंचक्रोशी परिक्रमेचे माहात्म्य”

​• "परिक्रमा महा माहात्म्य, सह्याद्रीशी जावे।

जीवन मुक्त व्हावे, श्री दत्त भेटावे जीवलगा॥"

• कालिका खंड व सह्याद्री खंड (स्कंद पुराण) या ग्रंथामध्ये सांगितल्याप्रमाणे प्रथम सृष्टीची निर्मिती होण्याअगोदर सात कोस आरस-चौरस (हल्ली माहूरगड) त्यावेळी (आमली ग्राम असा उल्लेख आहे) सृष्टीची निर्मिती केली व त्यानंतर सर्व सृष्टीची रचना झाली.

• पवित्र काळ: श्रावण शुक्ल चतुर्दशी आणि नारळी पौर्णिमा (रक्षाबंधन) या महापर्वाच्या शुभमुहूर्तावर ही परिक्रमा आयोजित केली जाते.

• देवतांचा वास व महिमा: या दिवशी ३३ कोटी, सव्वा लक्ष आणि एकशे दहा देवता गुप्त रूपाने पंचक्रोशीत प्रदक्षिणा/परिक्रमा करतात, असा प्राचीन धार्मिक उल्लेख आढळतो.

• पूजा व अभिषेक: सह्याद्री पर्वताच्या कडेकपाऱ्यांमध्ये आणि निसर्गरम्य परिसरात विराजमान असलेल्या विविध देवी-देवतांना सर्व तीर्थांच्या जलाचा विधिवत अभिषेक व पूजा केली जाते.

• परिक्रमेचा उद्देश:

​भगवान श्री दत्तात्रेयांची असीम कृपा आणि प्रसन्नता प्राप्त करणे.

​जन्मांतराची पापे नष्ट करून आत्मशुद्धी मिळवणे.

​जीवाला मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुलभ होणे.

• प्रदक्षिणेचा भावार्थ: दत्तात्रेयांचे सतत नामस्मरण करत परमेश्वराभोवती केवळ शारीरिक चालणे नव्हे, तर पूर्ण श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाने घातलेला तो एक पवित्र वेढा (प्रदक्षिणा) मानला जातो.

​सह्याद्री: एक जागृत तपोभूमी

• चारही युगांतील अस्तित्व: सत्ययुगापासून कलियुगापर्यंत अनेक अवतार झाले आणि आपापले कार्य पूर्ण करून गुप्त झाले;

​अवतार उदंड होती | सवेची विलया जाती ||

परी ऐसी नव्हे दत्त मूर्ती | कल्पांती न नासेना ||

​• परंतु भगवान श्री दत्तात्रेय हे 'अमर आणि अवधूत' स्वरूपात आजीवन भक्तांच्या कल्याणासाठी सह्याद्रीच्या कुशीत प्रत्यक्ष विराजमान आहेत.

• साधकांची सिद्धीभूमी: अनेक ऋषी, मुनी, साधू-संत आणि तपस्वी यांनी आपल्या तपासाठी सह्याद्रीची निवड केली. या ठिकाणी साक्षात दत्त महाराजांचे अस्तित्व असल्यामुळे सर्वजण त्यांच्या दर्शनासाठी आतुर असतात.

​परिक्रमेचे मानवी जीवनातील फलित

• पृथ्वी प्रदक्षिणेचे पुण्य: केवळ श्रद्धेने आणि भक्तीभावाने ही पंचक्रोशी परिक्रमा पूर्ण केल्यास संपूर्ण पृथ्वी प्रदक्षिणा केल्याचे महापुण्य प्राप्त होते, अशी दृढ श्रद्धा आहे.

• पापनाश आणि आत्मशुद्धी: कठीण वाट तुडवत, शारीरिक कष्ट सहन करत व दत्तात्रेयांचे नामस्मरण करत जेव्हा भाविक पुढे जातो, तेव्हा त्याच्यातील अहंपणा गळून पडतो आणि जन्मांतराची पापे नष्ट होऊन आत्मिक शांती लाभते.

• मोक्षप्राप्तीचा मार्ग: संसाराच्या व्याधी आणि मानसिक त्रासांतून मुक्ती मिळवून, जीवाला परमेश्वराशी जोडणारा आणि मोक्षाची वाट सुलभ करणारा हा एक अत्यंत पवित्र योग मानला जातो.

​"दत्त दिगंबर दैवत माझे, सह्याद्रीची शान |

पंचक्रोशी फिरता लाभे, आत्म्यास समाधान ||"

​सर्वतीर्थ

• तीर्थप्राशन: भाविक सर्वतीर्थाचे पूजन करून पवित्र जल घेऊन पुढे दत्तशिखराकडे परिक्रमा मार्गक्रमण करतात.

• प्रस्थान: दत्तशिखराच्या पायथ्याशी असलेल्या 'सर्वतीर्थ' या ठिकाणी दुपारी ४ च्या सुमारास पोहोचतात.

​१. दत्तशिखर (परिक्रमेचा प्रारंभ आणि विधी)

• एकत्र येण्याचे ठिकाण: श्रावण शुक्ल चतुर्दशीच्या दिवशी सायंकाळी ४ वाजता सर्व भाविक, साधू-संत आणि तपस्वी 'सर्वतीर्थ' या पवित्र ठिकाणी एकत्र जमतात.

• आशीर्वाद व मार्गदर्शन: भगवान श्री दत्तात्रेयांचा ध्यास घेऊन आणि परमपूज्य महंत महाराजांच्या आज्ञेने तसेच दत्तशिखर संस्थानातील साधू-संतांच्या प्रत्यक्ष मार्गदर्शनाखाली या परिक्रमेची नियोजनबद्ध सुरुवात होते.

• साधू-संतांबरोबर केलेली परिक्रमाच जीवाला मोक्ष देते.

• नैवेद्य व प्रस्थान: भगवान श्री दत्तात्रेयांना नैवेद्य अर्पण केल्यानंतर, सायंकाळी ६ वाजता दत्तशिखरावरून अधिकृतपणे पंचक्रोशी परिक्रमेस प्रारंभ होतो.

​सातत्यपूर्ण नामस्मरण आणि अखंड साधना

• नामस्मरणाचा महिमा: परिक्रमा सुरू झाल्याच्या क्षणापासून ती पूर्ण होईपर्यंत भाविक 'श्री गुरुदेव दत्त' या मंत्राचा सतत जप करतात.

• पापनाश व मोक्षप्राप्ती: परिक्रमेदरम्यान पावलोपावली केले जाणारे हे अखंड नामस्मरण मानवाचे सर्व जन्म-जन्मांतरांचे पाप नष्ट करते आणि आत्म्याला थेट मोक्षाच्या मार्गाकडे घेऊन जाते, अशी दृढ आख्यायिका आणि भक्तांची श्रद्धा आहे.

​"दत्तशिखरी ध्वज फडके, सर्वतीर्थाचा महिमा अगाध |

नामस्मरणात लीन होता, तुटे संसाराचा बांध ||"

​दत्तशिखरावरून सुरू होणारा हा भक्तीचा प्रवास केवळ पायी चालणे नसून, ती एक अखंड नामसाधना आणि आत्मशुद्धीची पर्वणीच आहे.

​२. आद्य शंकराचार्य

• आद्य शंकराचार्य यांची पूजा करून पुढे परिक्रमा कमंडलू कुंडाकडे मार्गक्रमण करते.

​३. कमंडलू कुंड (भगवान श्री दत्तात्रेयांचे दिव्य कमंडलू)

• पौराणिक संदर्भ: हे पवित्र तीर्थ भगवान श्री दत्तात्रेयांचे दिव्य कमंडलू मानले जाते.

• महत्त्व: परिक्रमेच्या सुरुवातीलाच या तीर्थाचे दर्शन घेऊन व पवित्र जल सोबत घेऊन भाविक आध्यात्मिक ऊर्जेने पुढील काळेश्वर तीर्थाच्या कठीण प्रवासाला निघतात.

​४. काळेश्वर तीर्थ (अनसूया माता मंदिरापासून पूर्व दिशेला)

• मार्ग: दत्तात्रेयांचा डोंगर ओलांडून परिक्रमा श्री अनसूया माता मंदिराच्या पूर्व दिशेला असलेल्या काळेश्वर तीर्थाकडे जाते.

• पौराणिक कथा: जेव्हा माता अनसूयांनी आपल्या पतिव्रत्य धर्माच्या सामर्थ्याने ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींना बालरूप दिले, तेव्हा त्यांनी त्या बालकांच्या डोळ्यांत काजळ घातले. त्यानंतर ज्या ठिकाणी माता अनसूयांनी आपले हात धुतले, तेव्हापासून 'काळेश्वर तीर्थ' नावारूपास आले अशी दृढ श्रद्धा असून, पुढे परिक्रमा ही श्री दत्तपादुकांकडे मार्गस्थ होते.

​५. श्री दत्तपादुका दर्शन (प्रभू श्रीरामांचे पावन स्थान) (अनसूया माता मंदिरापासून पश्चिम दिशेला)

• पौराणिक संदर्भ: वनवास काळात भगवान श्रीराम, माता सीता आणि श्री लक्ष्मण या मार्गावरून जात असताना खुद्द भगवान श्री दत्तात्रेयांनी त्यांना येथे दिव्य दर्शन दिले होते.

• महत्त्व: या अत्यंत पावन आणि ऐतिहासिक स्थळी स्थित असलेल्या श्री दत्तपादुकांवर भाविक नतमस्तक होतात आणि भगवान श्री दत्तात्रेयांचा कृपाशीर्वाद प्राप्त करतात.

​"कमंडलूचे पावन जल, काळेश्वर तीर्थाचा महिमा अगाध |

दत्तपादुकांसमोरचा, लाभे प्रभू श्रीरामांचा प्रसाद ||"

​श्रद्धा, इतिहास आणि भक्तीचा हा संगम भाविकांच्या मनातील भाव अधिक दृढ करतो आणि परिक्रमेचा पुढील प्रवास आनमाळ महादेवाकडे मार्गस्थ होतो.

​६. आनमाळ महादेव

• महत्त्व: भगवान शंकरांनी स्वतः या ठिकाणी कठोर तपश्चर्या केली होती, अशी पुराणात कथा आहे.

• विशेषता: शंकरांच्या तपाने पुनीत झालेले हे स्थान अत्यंत जागृत आणि असीम आध्यात्मिक ऊर्जा प्रदान करणारे मानले जाते. त्यानंतर ही परिक्रमा सयामाता आणि शांडिल्य ऋषींच्या तपोभूमीकडे मार्गस्थ होते.

​७. सयामाता आणि शांडिल्य ऋषींची तपोभूमी (ब्राह्ममुहूर्तावर पहाटे ३ वाजता परिक्रमा पोहोचते)

• स्थान: अत्री-अनसूया माता यांच्या मंदिरापासून पश्चिमेकडील उंच पर्वतावर हे पावन स्थान वसलेले आहे.

• पौराणिक संदर्भ: सयामाता या माता अनसूयांच्या धाकट्या भगिनी मानल्या जातात. महर्षी शांडिल्य आणि अनेक ऋषी-मुनींनी येथे दीर्घकाळ तपश्चर्या केली आहे.

• अनुभूती: या पर्वतीय तपोभूमीत अत्यंत शांतता आणि आध्यात्मिक चेतना लाभते. यानंतर परिक्रमा गरुडगंगा तीर्थाकडे मार्गस्थ होते.

​८. गरुडगंगा तीर्थ

• मार्ग: ईशान्य दिशेने पर्वत उतरून भाविक गरुडगंगेपाशी पोहोचतात.

• विधी: या पवित्र तीर्थात स्नान, पूजन आणि दर्शन करून भाविक प्रवासाचा शीण घालवतात व पुढील प्रवासासाठी ताजेतवाने होतात. यानंतर परिक्रमा मवाळ तलावाकडे (मातृतीर्थ) मार्गस्थ होते.

​९. मवाळ तलाव (मातृतीर्थ – श्री रेणुकामाता गडाचा पायथा) (सकाळी ५:०० वाजता)

• स्थान: गरुडगंगेपासून उत्तर दिशेकडे श्री रेणुका माता गडाच्या पायथ्याशी हे तीर्थ आहे.

• पौराणिक कथा: भगवान श्री परशुरामांनी स्वतः दत्त महाराजांच्या आज्ञेने या मवाळ तलावाची (मातृतीर्थ) निर्मिती केली, असा पुराणात उल्लेख आहे (दत्त माहात्म्य).

• विधी: मातृतीर्थाचे पूजन करून भाविक भगवान परशुरामांच्या चरणी कृतज्ञता आणि प्रार्थना अर्पण करतात. यानंतर परिक्रमा विष्णूकवी मठ आणि सिद्ध रामतीर्थाकडे मार्गस्थ होते.

​१०. विष्णूकवी मठ आणि सिद्ध रामतीर्थ (पहाटे ५:३०)

• पौराणिक संदर्भ: कालिका खंड व सह्याद्री खंडात असा उल्लेख आहे की, खुद्द ब्रह्मदेव आणि भगवान शंकर यांनी या रामतीर्थावर १०,००० वर्षे तपश्चर्या केली होती.

• विश्रांती: अत्यंत सिद्ध मानल्या गेलेल्या या रामतीर्थाचे पूजन व दर्शन घेऊन भाविक सकाळी काही काळ विष्णूकवी मठात विश्रांती घेतात व पुढे परिक्रमा महर्षी जमदग्नी ऋषींच्या समाधीस्थळाच्या बाजूने मार्गक्रमण करते.

​११. महर्षी जमदग्नी ऋषी समाधीस्थळ दर्शन

• दर्शन: विश्रांतीनंतर उत्तर दिशेने मार्गस्थ झाल्यावर, पश्चिमेकडे काही अंतरावर महर्षी जमदग्नी ऋषींचे पवित्र समाधीस्थळ लागते.

• भाव: परिक्रमेचा मूळ मार्ग तिथे थेट जात नसला, तरी सर्व भाविक दुरूनच या महान ऋषींच्या समाधीला अत्यंत श्रद्धेने नमन करतात.

​पहाटेच्या मंगल समयी रामतीर्थ आणि विष्णूकवी मठातील हा प्रवास भाविकांच्या आत्म्याला अलौकिक समाधान देऊन जातो.

​१२. क्षेत्रपाल श्री झंपटनाथ

• महत्त्व: जसे काशी नगरीचे रक्षण भगवान कालभैरव करतात, तसेच श्री क्षेत्र माहूरगडाचे रक्षण क्षेत्रपाल श्री झंपटनाथ करतात; व झंपटनाथांचे दर्शन केल्याशिवाय यात्रा पूर्ण होत नाही.

• श्रद्धा: झंपटनाथांच्या कृपेने या क्षेत्रातील सर्व तीर्थे, देवस्थाने आणि तपोभूमी सुरक्षित राहतात. भाविक त्यांचा आशीर्वाद घेऊन माहूरगडचे ग्रामदैवत श्री बजरंगबलीच्या मंदिराकडे मार्गस्थ होतात.

​१३. माहूरगडचे ग्रामदैवत श्री बजरंगबली (बस स्थानकाकडून किनवट मार्गावर डाव्या बाजूला)

• विधी: क्षेत्रपालांच्या दर्शनानंतर परिक्रमा माहूरगडाचे ग्रामदैवत असलेल्या श्री हनुमानाच्या मंदिरात पोहोचते. भाविक मारुतीरायाचे विधिवत पूजन करून बळ व भक्तीचा आशीर्वाद घेतात व महर्षी कपिलेश्वर मंदिराकडे परिक्रमा मार्गस्थ होते.

​१४. महर्षी कपिलेश्वर मंदिर (कपिलषष्ठीचा चमत्कार)

• पौराणिक संदर्भ: महर्षी कपिलमुनी हे माता अनसूयांचे बंधू आहेत.

• अद्भुत आख्यायिका: दर ६० वर्षांनी येणाऱ्या कपिलषष्ठी योगाच्या अतिपवित्र मुहूर्तावर या आश्रमातील विहिरीचे पाणी काही काळासाठी दुधात रूपांतरित होते, अशी प्राचीन लोकश्रद्धा आहे. येथून ही परिक्रमा नाथपंथीय भक्तांच्या स्थानाकडे (सोनापीर व कवड्या पीर) मार्गस्थ होते.

​१५. नाथपंथीय भक्तांचे स्थान (सोनापीर व कवड्या पीर)

• वैशिष्ट्य: श्री दत्तप्रभूंच्या सर्वसमावेशक नाथपंथाची आणि दत्तपरंपरेची प्रचिती देणारे सोनापीर दर्गा व कवड्या पीर हे स्थान भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. या ठिकाणी परिक्रमा येऊन दर्शन घेऊन पुढे पांडवलेणीकडे जाते.

​१६. पांडव लेणी (महाभारतकालीन वास्तव्य)

• इतिहास: वनवास काळात पांडवांनी या गुहांमध्ये वास्तव्य करून साधना केली होती. या ऐतिहासिक व पवित्र गुहांचे दर्शन घेऊन परिक्रमा पुढे [भानूतीर्थ (सूर्यतीर्थ)]

कडे निघते.

​१७. भानूतीर्थ (सूर्यतीर्थ)

• भानूतीर्थ: सूर्यनारायणाच्या ऊर्जेचे प्रतीक असलेले पवित्र स्थान. या ठिकाणी इंद्रासहित अनेक देवांनी तपश्चर्या केली या नंतर परिक्रमा श्री खोलेश्वर मंदिर (महर्षी दैवल्य ऋषींनी स्थापन केलेले देवदेवेश्वरी) कडे निघते.

​१८. श्री खोलेश्वर मंदिर (महर्षी दैवल्य ऋषींनी स्थापन केलेले देवदेवेश्वरी)

• श्री खोलेश्वर मंदिर: महर्षी दैवल्य ऋषींनी स्थापन केलेल्या देवदेवेश्वरी श्री खोलेश्वर मंदिराचे दर्शन भाविक घेतात.

• महर्षी दैवल्य ऋषींचे माहात्म्य: दैवल्य ऋषींमुळेच भगवान दत्तात्रेय दररोज निद्रेकरिता देवदेवेश्वरीवर येतात या नंतर परिक्रमा बद्रिका आश्रम कडे निघते.

​१९. बद्रिका आश्रम (कठीण प्रवास)

• देवदेवेश्वरीच्या पूर्व दिशेला कालिका खंडामध्ये उल्लेखिलेल्या पवित्र स्थळांमध्ये बद्रिका आश्रम आहे.

• बद्रिका आश्रम: प्राचीन तपोभूमी म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या शास्त्राधारित स्थळाचे पूजन केले जाते या नंतर परिक्रमा कैलास टेकडी कडे निघते.

​२०. कैलास टेकडी (दत्तात्रेयांची तपोभूमी)

• कैलास टेकडी प्रदक्षिणा: अत्यंत कठीण व तीव्र डोंगराळ रस्ता पार करून भाविक भगवान दत्तात्रेयांची तपोभूमी मानल्या जाणाऱ्या कैलास टेकडीवर पोहोचतात. तिथे पूजन करून संपूर्ण कैलास टेकडीला प्रदक्षिणा घालतात व पुढे आग्नेय दिशेला दुपारी १२ ते १ च्या दरम्यान श्री वंजारेश्वर येथे परिक्रमा पोहोचते.

​२१. श्री वंजारेश्वर महादेव (सध्याचे नाव: शेखफरीद)

• पुराणातील उल्लेख: सह्याद्री खंड आणि कालिका खंड या पुराणांमध्ये या स्थानाचा 'श्री वंजारेश्वर महादेव' म्हणून स्पष्ट उल्लेख आढळतो.

• वर्तमान स्वरूप: प्राचीन काळापासून वंजारेश्वर नावाने ओळखले जाणारे हे स्थान वर्तमानात 'शेखफरीद' या नावानेही संबोधले जाते. भाविक येथे महादेवाला नमन करून पुढे श्री दत्त मांजरी व जुना वाडा कडे निघते..

​२२. श्री दत्त मांजरी व जुना वाडा

• श्री दत्त मांजरी: परिक्रमा पश्चिम दिशेकडील श्री दत्त मांजरी या गावात प्रवेश करते. तेथील ग्रामदैवत श्री हनुमानाचे (बजरंगबली) भाविक विधिवत पूजन व दर्शन करतात.

• जुना वाडा श्री दत्त मंदिर: गावालगत असलेल्या ऐतिहासिक वाड्यातील श्री दत्तप्रभूंच्या मंदिराचे दर्शन घेऊन परिक्रमा पुढे अत्रिकुंड आणि महर्षी अत्री महाराज मंदिर

कडे निघते.

​२३. अत्रिकुंड आणि महर्षी अत्री महाराज मंदिर

• अत्रिकुंड: अनसूया माता मंदिराकडे जाताना लागणाऱ्या या पवित्र कुंडाचे पूजन केले जाते. हे स्थान ब्रह्मर्षी अत्री महाराजांच्या घोर तपश्चर्येची साक्ष देते.

• श्री अत्री महाराज मंदिर: त्यानंतर भाविक महर्षी अत्रींच्या मूळ मंदिरात नतमस्तक होऊन त्यांचा आशीर्वाद घेतात व परिक्रमा पुढे श्री अनसूया माता व श्री अन्नपूर्णा माता मंदिर कडे निघते.

​२४. श्री अनसूया माता व श्री अन्नपूर्णा माता मंदिर

• माता अनसूया दर्शन: पतिव्रत्याचे महान प्रतीक असलेल्या जगन्माता श्री अनसूया देवींचे दर्शन घेऊन, पूजन आणि प्रार्थना केली जाते.

• माता अन्नपूर्णा दर्शन: अनसूया माता मंदिराजवळच असलेल्या अन्नपूर्णा मातेचे दर्शन घेऊन भाविक जीवनात सुख, समृद्धी आणि तृप्तीची याचना करतात. या नंतर परिक्रमा सर्वतीर्थ कडे निघते.

​२५. सर्वतीर्थ

• तीर्थप्राशन: भाविक पुनश्च सर्वतीर्थाचे पूजन करून पवित्र जल प्राशन करतात व दत्तशिखर कडे निघतात.

​२६. दत्तशिखर महाआरती व परिक्रमेची सांगता

• सांगता सोहळा: परमपूज्य महंत महाराजांच्या उपस्थितीत व मार्गदर्शनाखाली भगवान श्री दत्तात्रेयांची महाआरती, मंत्रपुष्पांजली, प्रार्थना आणि मंगलाशीर्वाद घेऊन या श्री दत्त पंचक्रोशी परिक्रमेची विधिवत सांगता केली जाते.

​🌺 परिक्रमेची महाफलश्रुती

श्रद्धा, भक्ती, निस्सीम समर्पण आणि नामस्मरणाने ही परिक्रमा पूर्ण करणाऱ्या भाविकाला खालील आध्यात्मिक फळ प्राप्त होते अशी दत्त संप्रदायात अखंड श्रद्धा आहे:

• आत्मशुद्धी: मन, बुद्धी, अहंकार आणि शरीराची पूर्ण आत्मशुद्धी होते.

• पापनाश: जन्मोजन्मांतराचे आणि पूर्वजन्मीचे सर्व दोष व पापे भस्मसात होतात.

• मोक्षप्राप्ती: भक्ताच्या जीवनातील संकटे दूर होऊन त्याला अंतिम शांती आणि मोक्षाचा सुकर मार्ग लाभतो.

गुरुपौर्णिमा सोहळा

वार्षिक आध्यात्मिक मेळावा

ॐ
आषाढ पौर्णिमा श्री दत्त मंदिर, माहूरगड

गुरुपौर्णिमेनिमित्त संस्थानात विशेष पूजा, अभिषेक व प्रवचनाचे आयोजन केले जाते. भाविकांसाठी महाप्रसादाची व्यवस्था असते.